Μουσική Xρονομηχανή & Άλλες Ιστορίες

Τα μεγάλα έργα ('Ηλιοσκόπιο')

 

Έργα μεγάλων συνθετών και ποιητών που σφράγισαν και οριοθέτησαν την μουσική μας ιστορία

 

Έργο τρίτο : «Ηλιοσκόπιο» Γιώργου Θέμελη

Μελοποίηση: Σταύρος Κουγιουμτζής

 

   Είναι πολλές φορές που στο μυαλό του ανθρώπου παλεύουν σκέψεις αντίθετες, σαν να κρατούν τις δυο άκρες μιας αόρατης διελκυστίνδας. Από τη μια το πραγματικό, το αληθές, αυτό που αποδεικνύεται από απτές αποδείξεις, από λογικές συνεπαγωγές και από την άλλη το παραδοσιακό το τυλιγμένο από ένα μανδύα μύθου, αυτό που είθισται να ακολουθείται από γενιά σε γενιά. Αυτό, που εν κατακλείδι οφείλουμε να σεβόμαστε επειδή έτσι το βρήκαμε, όπως όμοια, οφείλουμε να σεβόμαστε τους πρόγονους μας ή ακόμα καλύτερα τον σοφό λαό. 

megerga   Το παράπονο μου από μικρό παιδί ήταν ότι δεν είχαμε χωριό. Η οικογένεια μου- δεύτερη γενιά ξεριζωμένων μικρασιατών- δεν είχε κάποιο χωριό για τις παραδοσιακές γιορτές. Είχαμε όμως τον θείο το Λυσίμαχο. Ο θείος είχε σπίτι με αυλή. Ένα οικοπεδάκι, που σαν πρόσφυγας πήρε, στα σύνορα Νεάπολης με Συκιές. Μέσα σ’ αυτό έκτισε με χίλιους κόπους και βάσανα ένα χαμηλό, παστρικό, σπιτάκι που είχε αυλίτσα σε δυο επίπεδα. Στο ένα είχε ζαρζαβατικά και τριανταφυλλιές, στο άλλο ένα χώρο με τραπέζι για οικογενειακές μάζωξεις. Εκεί τη βγάζαμε κάθε Πάσχα. Μας έντυνε η μάνα μας με καθαρά ρούχα, εμένα και τον αδελφό μου και να σου γραμμή, για το γύρισμα της σούβλας. Ο θείος ο Νίκος γιος του θειου του Λυσίμαχου-καθότι ο Λυσίμαχος θείος του πατέρα μου- είχε πρώτος Πικ-απ. Θαύμα για μένα! Εκεί άκουσα για πρώτη φορά το «Ηλιοσκόπιο». Μαγεύτηκα!

 

«Ανασηκώνω την καρδιά κι ο κίνδυνος βαραίνει και τις φωνές που σώπασαν ν' ακούσω δεν μπορώ»

 

megerga7   Μετά από χρόνια έψαξα, έμαθα, για τον ποιητή Γιώργο Θέμελη, Θεσσαλονικιό –παρά την σαμιώτικη καταγωγή του- και φίλο του Κουγιουμτζή. Ο αναγνώστης του ποιητικού έργου του Θέμελη, από την πρώτη στιγμή εισέρχεται σ' έναν κλειστοφοβικό κόσμο, στον οποίο ξεχωρίζουν η οδύνη, η ερημιά, το κενό και το χάος. Το παρελθόν ανασύρεται από τη λήθη και μέσω της ποιητικής στιγμής παίρνει τη θέση του στην άχρονη αιωνιότητα. Η απουσία στίξης πολύ συχνά αφήνει το ποίημα ημιτελές, μια υπόσχεση να συνεχιστεί στο μέλλον. Στίχοι μοντέρνοι, που δείχνουν τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου, την αγωνία του να ανακαλύψει κώδικες κοινούς με τους άλλους, να λύσει αυτό το μυστήριο που δημιουργεί πολλαπλούς κόσμους μέσα στον ένα. Πολλές φορές οι στίχοι του γίνονται ύμνοι στη ζωή, η οποία ωστόσο δεν χάνει τον δραματικό της τόνο και τα εφήμερα χαρακτηριστικά της. Όπως ο ίδιος ο Θέμελης γράφει στην "ποιητική" του: «Εισβολή φωτός των θυρών κεκλεισμένων / Το Ποίημα / μας διαπερνά / Τους τοίχους, τα οστά, την πέτρα και τη σάρκα / και μας αλλάζει...». 

megerga2   Ποιήματά του έγιναν τραγούδια από τον Νίκο Μαμαγκάκη και τον Σταύρο Κουγιουμτζή, στα χρόνια του ’60. Ο Νίκος Μαμαγκάκης στο δισκογραφικό του ξεκίνημα, ανάμεσα σε ποιήματα του Καρυωτάκη, της Πολυδούρη, του Βάρναλη και του Παλαμά μελοποίησε αρκετά ποιήματα του Θέμελη: «Τι να ’ναι τάχα ο έρωτας», «Όταν μεθώ», «Είναι μια πέτρα στην καρδιά», «12 χτύπησαν οι δείκτες», «Μη με ρωτάτε», «Έχω κάτι σκληρό μες στην ψυχή μου», «Κρυστάλλινο φιλί» κ.α., τα οποία είχαν ερμηνεύσει αντρικές, κυρίως, φωνές. Κάποια από τα τραγούδια αυτά, ο συνθέτης τα τελευταία χρόνια τα επανατοποθετεί στη νέα τεχνολογία και αισθητική με γυναικείες, ως επί τω πλείστον, ερμηνείες (Μελίνα Κανά, Λιζέτα Καλημέρη, Μαρία Εγγλέζου). Πρωτοποριακός και «δύσκολος» ποιητικός λόγος και σύνθεση στην πρώιμη έντεχνη-πειραματική περίοδο του «λαϊκού» τραγουδιού, με τα μπουζούκια του Αργύρη Βαμβακάρη, του Γιώργου Ζαμπέτα και του Γιαννάκη Αγγέλου και τις ερμηνείες του Μανώλη Καναρίδη, του Κώστα Πρέντζα, του Φώτη Δήμα, της Γιοβάννας κ.α. 

megerga4   Ο Σταύρος Κουγιουμτζής συνδέθηκε εξίσου με τον ποιητικό λόγο του Θέμελη από το ξεκίνημά του. Συγκεκριμένα, αναφέρει σε βιβλίο του: «Μια μέρα με κάλεσε ο διευθυντής του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, ο Σωκράτης Καραντινός, ένας σπουδαίος άνθρωπος του θεάτρου, και μου πρότεινε να γράψω τη μουσική και τα τραγούδια σ’ ένα έργο του ποιητή Γιώργου Θέμελη. Η αρχική ιδέα ήταν ν’ αναθέσουν τη δουλειά στον Χατζιδάκι. Κάποιος όμως είπε πως ο Χατζιδάκις είναι πολυάσχολος και λιγάκι ασυνεπής. Αυτό το φοβήθηκαν και, όπως έμαθα αργότερα, ο Θέμελης πρότεινε εμένα, γιατί ήδη με ήξερε, είχαμε συνεργαστεί σε κάποια τραγούδια. Δύο από αυτά τα τραγούδησε ο Γιάννης Βογιατζής, τότε στις μεγάλες του δόξες. Το ένα μάλιστα έγινε κάπως επιτυχία. Το «Έλα σαν άγγελος». 

megerga6   Το σημαντικότατο έργο του Θέμελη «Ηλιοσκόπιο» σε μουσική του Σταύρου Κουγιουμτζή του 1973 δυστυχώς παραγκωνίστηκε από πολιτικές θολοκουλτουριάρικες συγκυρίες. Πάτωσε στις πωλήσεις και πολεμήθηκε αφάνταστα στην εποχή του. Παρόλα αυτά το «Ηλιοσκόπιο», θεωρείται ο 5ος κορυφαίος δίσκος, ολόκληρης της Ελληνικής δισκογραφίας. Στο δίσκο τραγουδούν ο Νταλάρας σε ανεπανάληπτες ερμηνείες, καθώς και η Αιμιλία Κουγιουμτζή, μούσα του Σταύρου Κουγιουμτζή, σύντροφος στη ζωή και στην τέχνη του. 

   Ο σεμνός θεσσαλονικιός συνθέτης Σταυρός Κουγιουμτζής. Είχε υψηλές μουσικές σπουδές, πτυχίο πιάνου, αρμονίας, αντίστιξης, φούγκας κι ενορχήστρωσης. Προοριζόταν για σολίστας, παρόλο που ξεκίνησε κάπως μεγάλος τις σπουδές του. Αναγκασμένος όμως να θρέφει τη μητέρα του και την αδερφή του - ήταν ορφανός από τριών χρονών - δούλευε κάθε βράδυ σε κέντρο κι έπαθαν υπερκόπωση τα χέρια του. Τέλη του 1967 πηγαίνει στην Αθήνα. Εκεί, ο Κουγιουμτζής κάνει μαθήματα σύγχρονης μουσικής, ενώ ολοκληρώνει και σπουδές στη βυζαντινή μουσική. Όλα αυτά δεν τα πρόβαλλε ποτέ. Ο Σταύρος ήθελε οι άλλοι να προσεγγίσουν το έργο του, όχι να το προβάλλει ο ίδιος. 

megerga5   Τρία τραγούδια έχουμε στο αφιέρωμα για το «Ηλιοσκόπιο» διαλεγμένα με προσωπικά κυρίως βιωματικά κριτήρια. Το βασικό, καθοριστικό κριτήριο είναι το «δέσιμο» των Πάσχα μου, με το έργο αυτό. Από το πρώτο μου, που άκουσα τον δίσκο, μέχρι και τα τωρινά. Στίχοι όπως «Λίγη είναι η σάρκα και βαθιά στο χώμα φυτεμένη», προσδιόρισαν ακραιφνώς, την σχέση μου με την ποίηση και το πάντρεμα της, με τη υψηλή μουσική σύνθεση. Πρώτο τραγούδι είναι «το πρώτο περιστέρι» ποιητικές αντιθέσεις, αντιμαχόμενες εικόνες που σε πάνε στο βυθό της ανοιξιάτικης μελαγχολίας. Θυμάμαι την θεούσα γιαγιά Δέσποινα, όταν την ρώτησα τι ακούει, έκτος από τροπάρια, μου αποκρίθηκε «το Πάσχα των Ελλήνων» αγόρι μου. Ιδού το κριτήριο της δεύτερης επιλογής. Όσο για το τρίτο είναι αυτό που τραγούδησα περπατώντας, ίσως περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, προφανώς εξαιτίας των στίχων. Εδώ δεν θα αντιγράψω του στίχους του Θέμελη, για τα αναφερόμενα κομμάτια μια που μπορεί κάποιος να τους βρει εύκολα στο διαδίκτυο. 

   Εύχομαι πάντως, βάζοντας κάτω τη λογική και διαπνεόμενος από τα πρώτα, τα παιδικά μου, συναισθήματα, το «Πάσχα των Ελλήνων», έτσι πως το βρήκαμε από τους μπαμπάδες μας, να παραμείνει δικό μας και όχι να αλλάξει με κάποιο άλλο, κίβδηλο, αλλόφερτο, μασκαρεμένο Πάσχα.

 

Γκάλτσας Σπύρος

 

Μουσική Χρονομηχανή & Άλλες Ιστορίες

Facebook Comments