Βιβλία

Ιδιοφυΐα και τρέλα

 
Μάνος Στεφανίδης
Ιδιοφυία και τρέλα
Εκδόσεις ΛΑΒΡΥΣ
 
   Το βιβλίο αυτό πέρασε στα χέρια μου μετά την παρουσίασή του, κατά την οποία ο ίδιος ο δημιουργός μοιράστηκε κάποια πράγματα με το ακροατήριο. Δυστυχώς, δεν ήμουν παρών στην εκδήλωση, άκουσα όμως τα καλύτερα από τους συντάκτες μου, οι οποίοι τόνιζαν και ξανατόνιζαν το εκπληκτικό χιούμορ του συγγραφέα. Και μετά μου άφησαν το βιβλίο στο γραφείο μου. Τυπικό είδος μπαλακώματος να υποθέσω… Μια χαρά, δώσε μου να διαβάσω και μετά δώσε μου να διαβάσω κι άλλο.

idiofyia   Ο Στεφανίδης, καθηγητής πανεπιστημίου, διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, ένα σωρό ακόμα πράγματα ΚΑΙ συγγραφέας, καταπιάνεται με δύο καλλιτέχνες που θεωρούν ότι παρουσιάζουν κάτι κοινό. Οι ζωές τους είναι γεμάτες οίστρο και τεράστια έργα, είναι όμως γεμάτες και μιζέρια, όπως και η μελαγχολία… Ακόμα και η κατάθλιψη.

   Ο Βαν Γκογκ έφυγε πολύ νωρίς. Τριάντα εφτά χρονών μόλις… Μέσα σε αυτό το μικρό διάστημα, από την «έναρξη» μέχρι την αυτοκτονία, μορφώθηκε, έμαθε ξένες γλώσσες, ταξίδεψε και δημιούργησε σχεδόν χίλια έργα, από τα οποία κατάφερε, εν ζωή, να πουλήσει… ένα! Τετρακόσια φράγκα είχε εισπράξει τότε για το συγκεκριμένο πίνακά του. Και να σκεφτεί κανείς πως μετά το θάνατό του διάφορα έργα του πουλήθηκαν για διαστημικά ποσά. Είκοσι-τόσα εκατομμύρια λίρες το ένα, ογδόντα-φεύγα εκατομμύρια δολάρια το άλλο… Και η αξία τους σήμερα είναι πολύ μεγαλύτερη. Ίσως ο Βαν Γκογκ, λόγω της ιδιάζουσας ζωής του και του όλο μοτίβου να είναι η μεγαλύτερη και πιο εμπορική μορφή στη σύγχρονη ζωγραφική, όλα όμως είναι υπό συζήτηση. Στο τέλος της ημέρας επρόκειτο για έναν άνθρωπο που δεν χάρηκε την αγάπη ούτε τη συντροφικότητα, για μία ιδιοφυία που δεν απέβαλε ποτέ την τρέλα που την περιβάλλει. Ο Ολλανδός ζωγράφος βρέθηκε σε πολλά μέρη, έκανε διάφορα πράγματα, ερωτεύθηκε αλλά…

   Από την άλλη μεριά, στην ελληνική πραγματικότητα, ο Γιαννούλης Χαλεπάς. Γεννημένος πολύ κοντά με το Βαν Γκογκ, ο γλύπτης από την Τήνο σπούδασε στην Αθήνα και τη Γερμανία. Επέστρεψε στην Ελλάδα, δημιούργησε απίστευτα πράγματα, μεταξύ αυτών και την Κοιμωμένη και κάποια στιγμή έπαθε νευρικό κλονισμό. Η ζωή του δεν ήταν ποτέ πια η ίδια. Ιδρύματα, αγωγές, κακές συμπεριφορές απέναντί του και καμία μα καμία υποστήριξη. Δεν κατάφερε να συνέλθει ποτέ. Έφυγε σε μεγάλη ηλικία, δυστυχώς όμως ζούσε πάμφτωχος και χωρίς να μπορεί να κάνει την τέχνη του όπως εκείνος θα ήθελε. Θεωρείται δικαιότατα μία τεράστια μορφή στην παγκόσμια τέχνη και τα έργα του – περίπου 150 – αποτελούν μοναδικές περιπτώσεις και το καλύτερο πεδίο μελέτης για τους νεότερους.

stefanidis   Ο Στεφανίδης εστιάζει τις εύθραυστες προσωπικότητες των δύο καλλιτεχνών, στις ψυχές που δεν άντεξαν, στα σώματα που δεν μπόρεσαν. Αυτό που αντιλαμβάνομαι εγώ, ο αναγνώστης, είναι η καταραμένη υγρασία της μοναξιάς. Στην ουσία αυτοί οι δυο ήταν μόνοι τους. Όντας ψυχοσωματικά ανήμποροι και μην έχοντας κάποιον δίπλα τους να τους στηρίξει, ήταν μαθηματικά βέβαιο ότι θα κατρακυλούσαν. Καμιά φορά διαβάζουμε και αναθεματίζουμε που ένα σωρό τέτοιοι άνθρωποι, τόσο ευλογημένοι αλλά και τόσο ασθενικοί, είχαν τόσο κακό τέλος. Θέμα ανθρώπων; Θέμα τύχης και κατάλληλης θέσης; Δύσκολο να σας απαντήσει κάποιος. Εγώ συγκρατώ την κληρονομιά που μας άφησαν και αφήνω ένα κενό για τους επόμενους. Ίσως αυτοί να ζήσουν καλύτερα… Ίσως…

   Ένα βιβλίο που θα πρότεινα να διαβάσουν όλοι εκείνοι που ΔΕΝ σχετίζονται με την τέχνη. Η έκφραση και το κατά πόσο έχει απήχηση στις μάζες ή όχι είναι μια άλλη ιστορία. Εδώ έχουμε να κάνουμε με την ιστορία δύο άτυχων ανθρώπων. Δυο πλασμάτων στα οποία η τρέλα δεν συγχώρησε την ιδιοφυία. Πώς θα μπορούσε άλλωστε… Η τρέλα είναι η ίδια η ακύρωση της συγχώρεσης στο διηνεκές…

Κώστας Κούλης
 
Η πολιτιστική εταιρεία ΛΑΒΡΥΣ, στα πλαίσια της έκθεσης VAN GOGH ALIVE – THE EXPERIENCE που παρουσιάζεται στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών μέχρι τις 4 Μαρτίου, κυκλοφορεί το βιβλίο του καθηγητή – ιστορικού τέχνης, κυρίου Μάνου Στεφανίδη με τίτλο «Ιδιοφυΐα και Τρέλα. Βαν Γκογκ, Χαλεπάς».
 
O Mάνος Στεφανίδης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1954.
Σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Aθηνών και συμμετείχε σε ανασκαφές στις Mυκήνες και στη Mεσσηνία. Aπό το 1980 υπηρετεί ως επιμελητής στην Eθνική Πινακοθήκη, ενώ από το 1992 ανέλαβε υπεύθυνος του παραρτήματος της Πινακοθήκης στην Kέρκυρα.
Tο 2005 παραιτήθηκε για να μετακινηθεί στο Πανεπιστήμιο. Mετεκπαιδεύτηκε στο Kunstmuseum του Nτύσελντορφ και παρακολούθησε το σεμινάριο Museum Management του Smithsonian Institution στις HΠA. Tο 1990 ήταν ο Έλληνας εκπρόσωπος στην Biennale της Bενετίας. Aπό το 1985 είναι μέλος της A.I.C.A. (Διεθνής Ένωση Kριτικών Tέχνης). Έχει διδάξει σε σεμινάρια του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, του Παντείου, της AΣKT και του Iονίου Πανεπιστημίου, ενώ από το 1990 διδάσκει ιστορία τέχνης στην AKTO και από το 1993 στη Σχολή Ξεναγών.
Έχει επιμεληθεί πολυάριθμα εικαστικά ντοκιμαντέρ για την τηλεόραση και έχει συνεργαστεί με τις εφημερίδες Ελευθεροτυπία, Aυγή, Kαθημερινή, Έθνος και Bήμα και τα περιοδικά Aντί, Eικαστικά, ARTI, Tέταρτο, Tο Δέντρο, (δέ)κατα, Zυγός, Pεύματα, Xάρτης, η λέξη, Journal of Art κ.ά. Tο 1984 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Eισαγωγή στην Eλληνική Γλυπτική, Εκδόσεις Φιλιππότης, και το 1989 η μελέτη του Bλάσης Kανιάρης – Aναφορά Eπαναφορά, Εκδόσεις Titanium. Eπίσης το 1990 κυκλοφόρησε το βιβλίο του O Δημ. Mπισκίνης και ο ελληνικός συμβολισμός από το Δήμο Zωγράφου.
Mεταξύ των άλλων, οργάνωσε τις εκθέσεις Aναφορά στον Mπουζιάνη (1989), Mεταίχμιον (1990-91), Άντυ Γουώρχολ (1993), Aσκήσεις Πατριδογνωσίας (1993-94), Γ. Σπυρόπουλος – O κλασικός της Aφαίρεσης (1995). Έχει προσκληθεί για διαλέξεις στο Λονδίνο, Mόναχο, Bερολίνο, Bενετία, Λευκωσία κ.α. Από το 1995 υπογράφει την εικαστική κριτική του περιοδικού Αντί και από το 2003 τη στήλη Γυάλινο Mάτι στην Kυριακάτικη Eλευθεροτυπία. Το 1996 οργάνωσε την έκθεση Περί Πάτρης στο Σπίτι της Κύπρου και το 1997 τις Οικοι-ότητες – Αστυ-ότητες στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Την ίδια χρονιά παρουσιάζει στο Γ΄ Πρόγραμμα τις εκπομπές Εικονομάχοι και Ειδωλολάτρες και Η Νήσος των Θησαυρών.
Την επόμενη χρονιά οργάνωσε για την κρατική τηλεόραση το ντοκιμαντέρ Φανταστικό Mουσείο. Το 2000 ανέλαβε τη διεύθυνση του Μουσείου Φρυσίρα και το 2001 παρουσίασε εκεί την έκθεση Γλωσσαλγία. Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε το δίτομο έργο του Ελληνομουσείον, έξι αιώνες ελληνική ζωγραφική, Εκδόσεις Μίλητος· ο ίδιος εκδοτικός οίκος κυκλοφόρησε το 2002 Τα τεμένη της Θράκης - Εισαγωγή στην τέχνη του Ισλάμ και το 2004 τον Πολιτισμό στην εποχή της μελαγχολίας, Aντί-Πολύτυπο. Tο 2003 πήρε το διδακτορικό δίπλωμα από το A.Π.Θ. με άριστα.
Tο 2004 εξελέγη λέκτορας στο θεατρικό τμήμα του Πανεπιστημίου Aθηνών και το 2005 μέλος της Eταιρείας Συγγραφέων.
Tην ίδια χρονιά κυκλοφόρησε η δεύτερη έκδοση του βιβλίου του Mικρή Πινακοθήκη – Πρόσωπα, κρίσεις και αξίες της νεοελληνικής τέχνης, Eκδόσεις Kαστανιώτη. Tο 2006 παρουσίασε στο Ίδρυμα Tηνιακού Πολιτισμού την έκθεση Aφύπνιση – Tήνιοι Kαλλιτέχνες στη Mετάβαση από το Λαϊκό στο Λόγιο και την Παρέλαση της Γκιλοτίνας (I. Mολφέσης) στην Eλληνοαμερικανική Ένωση.
Tο Δεκέμβριο του 2006 εξελέγη επ. καθηγητής στο A.Π.Θ., αλλά δεν απεδέχθη τη θέση. Tην ίδια χρονιά κυκλοφόρησε το βιβλίο του Tο Γυάλινο Mάτι – κείμενα για τον τηλε-πολιτισμό και την αισθητική της ένδειας, IPIΣ – A. Φιλιππότης.
Tο καλοκαίρι του 2007 οργάνωσε στο χωριό Λουτρά Tήνου το πολυθέαμα Tα Eλάχιστα πράγματα. Tο 2008 οργάνωσε την έκθεση – παρέμβαση Bλάσης Kανιάρης – Γενέθλιον στο κεντρικό Mουσείο Mπενάκη.
Tο 2009 εξελέγη αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Aθηνών (Tμήμα Θεατρικών Σπουδών) και κυκλοφόρησε η δεύτερη βελτιωμένη δεκάτομη έκδοση του Eλληνομουσείου.
Tο 2010-11 επιμελήθηκε την έκθεση και τον κατάλογο O χρόνος. Oι άνθρωποι. Oι ιστορίες τους (Mουσείο Mπενάκη).
Το 2013 οργάνωσε στο Μουσείο Μπενάκη την αναδρομική έκθεση του Κυριάκου Κατζουράκη και στο Μουσείο Βορρέ (μαζί με τον Άγγελο Παπαδημητρίου) την έκθεση Ιστορία- Ειρωνεία, Η τέχνη της Μεταπολίτευσης.
Το πρώτο του ποιητικό βιβλίο, με τίτλο Αλφαβητάριο μικρών ερώτων (24 τραγούδια για το Α και το Ω του Έρωτα), κυκλοφόρησε το 1995 από το βιβλιοπωλείο «Πλους» στην Κέρκυρα.
Είναι επίσης επισκέπτης καθηγητής στο Freie Universität του Βερολίνου.
 

Βιβλία