Θεατρικές Παραστάσεις

Ανταπόκριση θεατρικής παράστασης: Δεσποινίς Τζούλια

 
Δεσποινίς Τζούλια του A. Strindberg στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας
Σε σκηνοθεσία Δημήτρη Κανέλλου
Μια νατουραλιστική τραγωδία

   Η δεσποινίς Τζούλια, κόρη ενός Σουηδού κόμη, εμπλέκεται ερωτικά με τον υπηρέτη της Jean, την παραμονή του μεσοκαλόκαιρου. Με μια πρώτη ματιά είναι αναμενόμενο σαν θεματική να μην παρουσιάζει αρκετό ενδιαφέρον ή κάποια πρωτοτυπία. Ωστόσο, τόσο οι φυλετικές - ταξικές διαφορές των ηρώων, όσο και η εποχή συγγραφής του έργου, καθιστούν την συνεύρεση αυτή κάθε άλλο παρά απλή και ευχάριστη. Ιδιαίτερα, αν λάβουμε υπόψη το πώς διαχειρίζεται ο συγγραφέας τη σεξουαλική επιθυμία και αναφερθούμε στο ιδεολογικό συγκείμενο που την τοποθετεί, το νατουραλισμό.
 
joulia530
   Η νατουραλιστική οπτική επιτάσσει πως η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται από τις κληρονομικές έμφυτες συνθήκες, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες και τις επιδράσεις της στιγμής. Επίσης, υπάρχουν εμφανή στοιχεία της Δαρβινικής θεωρίας, όπως η εξέλιξη των ειδών μέσω της φυσικής επιλογής και η επιβίωση του δυνατότερου. Το επιστημονικό υπόβαθρο δίνει αιτιοκρατικές εξηγήσεις για τα κίνητρα και την ιδιοσυγκρασία των ηρώων. Σε κάθε πράξη υπάρχει το δίπολο αιτίας και αιτιατού, αποσκοπώντας λογοτεχνικά και συγγραφικά στη ρεαλιστικότερη ψυχογραφική ανάλυση των προσώπων.

   Με βάση τα παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε καλύτερα την πολυπλοκότητα του κειμένου του Σουηδού συγγραφέα και τα διαφορετικά επίπεδα που κυμαίνεται ο ψυχισμός των ηρώων του. Η δεσποινίς Τζούλια δεν είναι μόνο γυναίκα, είναι και αριστοκράτισσα, ο Jean δεν είναι μόνο υπηρέτης είναι και άνδρας. Παρόλα αυτά, και οι δύο έχουν έναν κοινό σκοπό, επιθυμούν να υπερβούν τις κοινωνικές συνθήκες που τους καταδυναστεύουν. Κύριο όπλο τους, οι σχέσεις εξουσίας που προκύπτουν, ανατρέπονται ή καταλύονται μέσα από τη σεξουαλική συνεύρεση, κάτω από μια τυχαία, στιγμιαία, αλλά καθοριστική παρόρμηση.
 
julia531
   Ο Strindberg στο έργο του επιστρατεύει με τέτοιο τρόπο τις δραματικές τεχνικές, ώστε να επιβεβαιώνει τη νομοτελειακή οπτική του νατουραλισμού για την κληρονομικότητα και το περιβάλλον. Η αυτοκαταστροφή της δεσποινίδας Τζούλιας αποδεικνύει την πλάνη της να ξεφύγει από τους βιολογικούς και κοινωνικούς περιορισμούς που διέπουν τη ζωή της. Ο ασυμβίβαστος χαρακτήρας της ενάντια στη ντετερμινιστική κοσμοθεωρία και οι φρούδες ελπίδες της, την καθιστούν εκπρόσωπο της τραγικότητας. Μέσα στο ειδυλλιακό κλίμα της παραμονής του μεσοκαλόκαιρου προσπαθεί να αποτάξει και να αντιτεθεί στις κοινωνικές νόρμες φλερτάροντας με τον υπηρέτη της. Ο Jean, ως εκπρόσωπος του νατουραλιστή ήρωα, δράττεται της ευκαιρίας και εκμεταλλεύεται ορθολογιστικά το ρομαντισμό και την αφέλειά της. Αρχικά, υποκρίνεται πως προσπαθεί να μην ενδώσει, καθώς δεν του το επιτρέπει η ταπεινή του καταγωγή. Προσπαθώντας να πολεμήσει το σύστημα που τον κρατά δέσμιο στην κάστα του, χρησιμοποιεί την ερωτική πράξη για να ανέβει κοινωνικά, να εξελιχθεί σύμφωνα με την Δαρβινική έννοια και να επιβιώσει μέσα σε έναν κόσμο που τον αδικεί αφού δεν αναγνωρίζει την αξία του.

   Παραδόξως, το σεξ αποτελεί και για τους δύο ήρωες το μέσο για να νομιμοποιήσουν, έστω και παροδικά, το όραμά τους και να επιτύχουν την προσωπική και ταξική μεταμόρφωσή τους. Όπως έλεγε κι ο Oscar Wilde «Όλα έχουν να κάνουν με το σεξ, εκτός από το σεξ. Το σεξ έχει να κάνει με την εξουσία». Έτσι, προκύπτει μια πάλη εξουσίας ανάμεσα στη Τζούλια, η οποία χρησιμοποιεί την κοινωνική θέση της ως όπλο και θέλγητρο, και το Jean, που χρησιμοποίει το σεξ για να εξελιχθεί κοινωνικά. Οι ρόλοι ανατρέπονται, η κυρία γίνεται σκλάβα και ο σκλάβος κύριος. Αυτή τους η σύγκρουση υποκινεί τη γλώσσα και την έκβαση του έργου. Οι επιθυμίες τους αναδύονται ταυτόχρονα, μέσω της διαμάχης τους, και επιφέρουν καταστροφικές συνέπειες.
 
julia532
   Η διαφορετική χρήση της σεξουαλικής επιθυμίας συνάδει φυλετικά και ταξικά με τους ήρωές μας. Η «αθώα» Τζούλια δίνεται όχι μόνο σωματικά, αλλά και ψυχικά στο αντικείμενο του πόθου της, «σκλαβώνοντας» τον εαυτό της ακριβώς στους ίδιους κανόνες που προσπαθεί να αψηφήσει. Αφενός, ως γυναίκα έχει απλά και, κυρίως, συναισθηματικά κίνητρα για να ενδώσει σε έναν άνδρα και αφετέρου ως κόρη κόμη έχει την επιλογή να μην αντιστέκεται στις επιθυμίες της. Από την αντίπερα όχθη, η ερωτική πράξη για τον υποτελή της Jean αποτελεί καθαρά ορθολογιστική ορμή. Ως άνδρας θεωρεί ότι δεν μπορεί να κατηγορηθεί για την ιδιότητα αυτή που του προσδίδει το φύλο και η κοινωνική του τάξη. Για τους άνδρες υπηρέτες, προφανώς, η αγάπη και το συναίσθημα είναι ιδιότητες που τους καθιστούν ευάλωτους απέναντι σε αυτούς που υπηρετούν. Ο Jean εκμηδενίζει τις επιθυμίες της Τζούλιας, καταστέλλει την εκδήλωση των συναισθημάτων της και διαστρεβλώνει τον επαναστατικό της χαρακτήρα στην γυναικεία ευάλωτη φύση της και το συμβατικό σενάριο της συναισθηματικής ανάγκης. Όσο κι αν οι φυλετικές και ταξικές διακρίσεις είναι περισσότερο κοινωνικές κατασκευές, παρά βιολογικές, η συμπεριφορά και η γλώσσα των ηρώων είναι τόσο εμποτισμένη με αυτές τις επιταγές, ώστε, καταληκτικά, να επικυρώνονται περίτρανα αυτά τα στερεότυπα.

   Το φινάλε του θεατρικού έργου αντικατοπτρίζει την άκαρπη προσπάθειά τους και τη ματαιότητα της επιθυμητής αλλαγής, την οποία λαχταρούσαν. Όσο σκληρά κι αν προσπάθησαν και οι δύο ήρωες, παρέμειναν υποτελείς στα κοινωνικά «πρέπει» που τους επιβλήθηκαν. Η Τζούλια, ατιμασμένη από τις πράξεις της, αναζητά λύτρωση και τρόπο διαφυγής από την κοινωνική κατακραυγή και οδηγείται στην αυτοχειρία. Η ηρωίδα πέφτει θύμα των επιθυμιών της, ανεξάρτητα από το συμφέρον της. Η απόφασή της να δώσει τέλος στη ζωή της μπορεί να μην ήταν αυτό που απαραίτητα επιθυμούσε σαν έκβαση, ωστόσο ο κώδικας τιμής που επιβάλλει η τάξη της προστάζει αυτή την απόφαση. Αντίστοιχα ο Jean, παρά τα μεγαλεπήβολα και φιλόδοξα σχέδιά του, μετατρέπεται πάλι σε υπηρέτη μόλις ακούει το κουδούνι που χτυπά. Το κουδούνι αυτό σηματοδοτεί την παρουσία του κόμη και πατέρα της Τζούλιας και την οικτρή αδυναμία του απέναντι σε αυτούς που επιθυμεί να επιβληθεί. Πρακτικά, αντιλαμβανόμαστε ότι η ένδειξη του ανδρισμού του φτάνει μόνο μέχρι το σημείο που μπορεί να χειραγωγήσει τη Τζούλια, ούσα ευάλωτη και αδύναμη. Δραματοποιείται η ποταπή, δειλή και ευάλωτη ψυχολογία του ίδιου του καταπιεστή Jean, ο οποίος δεν πράττει ανάλογα με αυτά που κηρύττει, πάρα μόνο όταν βρίσκεται σε θέση ισχύος.
 
julia533
   Σχετικά με τη σκηνική απόδοση, η σκηνοθεσία του Δημήτρη Κανέλλου πέτυχε όλα τα παραπάνω επιτυχώς. Οι τρεις ηθοποιοί εκτέλεσαν τους ρόλους με απόλυτο σεβασμό στο κείμενο και την ανάγκη ρεαλιστικής υποκριτικής απεικόνισης των χαρακτήρων, τονίζοντας τις ψυχολογικές διακυμάνσεις των ηρώων. Το λιτό πολυμορφικό σκηνικό βοήθησε αρκετά στην νοηματοδότηση και τον τονισμό των σημαντικών σκηνών, όπως η υποφωτισμένα χορογραφημένη ερωτική συνεύρεση και το τραγικό φινάλε. Ενδυματολογικά, δίνεται η εντύπωση πως η κόμισσα είναι λιγότερο προσεγμένα ντυμένη από τους υπηρέτες της. Μολαταύτα, ίσως αυτό να αποτελούσε αυτοσκοπό και ως εκ τούτου δεν προσδίδεται απαραίτητα κάποιο μειονέκτημα.

   Το πρόβλημα που παρουσιάστηκε, ενδεχομένως, να ήταν η αμηχανία της πρεμιέρας. Κατά διαστήματα υπήρχαν ενεργειακές «κοιλιές» από τους ηθοποιούς και επιπόλαια τεχνικά λάθη. Όπως είναι φυσικό, μια παράσταση χρειάζεται χρόνο για να ωριμάσει και να ομογενοποιηθεί. Πόσο μάλλον όταν αναφερόμαστε σε ένα τόσο απαιτητικό, νοηματικά πυκνό και σύνθετο κείμενο, όπως το συγκεκριμένο. Αρνητικό στοιχείο, επίσης, αποτελεί η λανθασμένη οριοθέτηση της μικρής σκηνής του Θεάτρου της Οδού Κεφαλληνίας, έτσι όπως αναδείχθηκε μέσα από τις φωτιστικές συνθήκες. Η έλλειψη χώρου αποτελεί εμπόδιο στον προσδιορισμό των μοτίβων που προσδίδει ο φωτισμός και δε βοηθά στην κατανόηση της χωροταξικής διάταξης. Τέλος, δεν υποστηρίζεται νοηματικά και θεατρικά η ύπαρξη βουβών υποφωτισμένων προσώπων σε μια τόσο περιορισμένη σκηνή, χωρίς να υπάρχει δράση.

   Εν κατακλείδι, η παράσταση μας αφήνει με την αίσθηση δύο χαρακτήρων που με τρομερή αποφασιστικότητα υποκύπτουν άνευ ορίων σε καταστροφικά παιχνίδια εξουσίας. Τελικά και οι δύο περιορίστηκαν σε φιγούρες καρικατούρας. Αυτός στο μοιρολάτρη και άτυχο σκλάβο και εκείνη στο πρότυπο της γυναίκας που αυτοκτονεί επειδή δεν αντέχει το κοινωνικό σκάνδαλο. Πρόκειται για την καταδίκη των κοινωνικών δυνάμεων της επικίνδυνης ιδεολογίας της νατουραλιστικής ερμηνείας, η οποία επισημοποιεί σεξιστικά και ταξικά στερεότυπα, ονοματίζοντάς τα ως «φυσιολογικά» και υποσκελίζει τη γυναικεία επαναστατικότητα, αφού την ανάγει σε σενάριο γυναικείας συναισθηματικής απελπισίας.

Άννα Φωτοπούλου
Θεατρολόγος
 
Ταυτότητα παράστασης
Μετάφραση: Ράνια Σταματοπούλου
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Κανέλλος
Σκηνικά: Δάφνη Παπαιωάννου
Κοστούμια: Έλενα Κύρου
Μουσική: Τάκης Κανέλλος
Φωτισμοί : Αλέκος Αναστασίου
Στίχοι Τραγουδιού: Θράσος Καμινάκης
Βοηθός Σκηνοθέτη : Νάνσυ Ρηγοπούλου
Φωτογραφίες: VDouros
Παίζουν: Ελένη Κούστα, Τάκης Σακελλαρίου, Μαρκησία Γαδ
Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00
 

Facebook Comments

Θεατρικές Παραστάσεις