Βιβλία

Η Ουτοπία, Οι Δαίμονες Της Ψυχής, Η Προοπτική Του Ανθρώπου

Τίτλος: «Η Ουτοπία, οι δαίμονες της ψυχής η προοπτική του ανθρώπου»
Συγγραφέας: Lewis Mumford
Εκδόσεις: Νησίδες

   LMGeddesΤο βιβλίο από τις εκδόσεις Νησίδες, «Η Ουτοπία, οι δαίμονες της ψυχής η προοπτική του ανθρώπου», είναι το αποτέλεσμα μιας συγκέντρωσης τεσσάρων κειμένων του μεγάλου Αμερικανού οικουμενικού στοχαστή Lewis Mumford, ο οποίος έχει εκπονήσει μεταξύ άλλων κάποια πολύ σημαντικά έργα όπως είναι: «Η ιστορία των ουτοπιών», «Τέχνη και τεχνική», «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου», και το δίτομο έργο «Ο μύθος της μηχανής». Η ουτοπία και το κυνήγι αυτής, είναι ένα ζήτημα που απασχολεί την ανθρωπότητα, τουλάχιστον 30.000 χρόνια. Από τότε δηλαδή, που μια «έκρηξη» ευφυίας, σημειώθηκε στον εγκέφαλο του ανθρώπου. Παρόλα αυτά, υπάρχουν περίοδοι, που η αναζήτηση της ουτοπίας γίνεται πιο έντονη. Αυτές οι περίοδοι, δεν είναι συνήθως ευδόκιμες για την ανθρωπότητα. Τα δικά μας, τα «ελληνικά» προβλήματα αλλά και τα παγκόσμια, έχουν επικαιροποιήσει την ευρεία αναζήτηση της ουτοπίας, η οποία θα πλαισιώνει ένα όραμα για την ανθρωπότητα και δια της σκέψης, θα επαναπροσδιορίσει το συνολικό «παν μέτρον, άνθρωπος εστί».

   Το πρώτο κείμενο, αποτελεί το θεμέλιο λίθο της γνωριμίας του αναγνώστη με το συγγραφέα και ταυτόχρονα, θέτει την απαραίτητη αρχή για την σαφή κατανόηση των επόμενων κειμένων. Ο πρόλογος του 1962 του έργου «Η ιστορία των ουτοπιών», χαρακτηρίζεται από την αυτοκριτική του συγγραφέα, ο οποίος παραδέχεται ότι είχε οδηγηθεί σε δομικά σφάλματα λόγω της ανάγκης του να φέρει πάλι την ελπίδα σε έναν μεταπολεμικό κόσμο (μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου). Με αυτήν του την αυτοκριτική, ο Lewis Mumford, διαχωρίζει τον εαυτό του από τους παραδοσιακούς ιδεαλιστές της εποχής, στους οποίους ανήκε και ο πρόεδρος των Η.Π.Α Woodrow Wilson. Η ουτοπία για τον συγγραφέα, είναι κάτι που δε βρίσκεται σε έναν επουράνιο «κόσμο των ιδεών». Αντίθετα, η χρήση των ξεχασμένων ή των μη αξιοποιημένων –ως τώρα- δυνατοτήτων του ανθρώπου, θα μπορούσε να γίνει ένας εφικτός στόχος. Θα μπορούσε να πει κανείς, ότι ο συγγραφέας γεφυρώνει ένα χάσμα που στην εποχή που έγραψε το «Η ιστορία των ουτοπιών», ήταν σχεδόν αγεφύρωτο. Το ιδεολογικό/κοσμοθεωρητικό αυτό χάσμα, δεν είναι άλλο από αυτό που βρίσκεται ανάμεσα στον ρεαλισμό και στο ιδεαλισμό. Η ατομική ουτοπία οφείλει να διαχωρίζεται από το τι είναι δυνατό και τι όχι. Είναι θεμελιώδες σφάλμα να κρίνουμε τον κόσμο αποκομμένο από το παρελθόν του και να κοιτάμε το μέλλον φορτώνοντάς το πίεση με τα ατομικά μας οράματα. Σε όλο το πρώτο κείμενο, εύκολα καταλαβαίνει κανείς, πως ο συγγραφέας έχει ιστορική παιδεία αλλά και ιστορική ωριμότητα, –η δεύτερη είναι πολύ σπάνια ανάμεσα σε μεγάλους διανοητές- των οποίων απότοκο είναι η γνώση της γραμμικής εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας. Στη γραμμική εξέλιξη της ιστορίας, ενυπάρχει το «πισωγύρισμα». Αυτό σημαίνει πως η πρόοδος δεν είναι μια νομοτέλεια και μια ειμαρμένη. Με λίγα λόγια, ασπάζεται πολλά ρεαλιστικά προτάγματα. Η μεγάλη του διαφορά προς το ρεαλισμό έγκειται στο τι θεωρεί ο ρεαλισμός ως «λογικό». Για τον συγγραφέα, είναι εντελώς παράλογο η πυρηνική αποτροπή να θεωρείται μια «πραγματιστική λύση».

lewis-mumford-quotes   Στο δεύτερο του κείμενο –«Η εξέγερση των δαιμόνων»- ο Αμερικανός φιλόσοφος προσπαθεί να καταδείξει τις πηγές των ανθρώπινων συμπεριφορών αλλά και ιδεών. Θα μπορούσαμε να το συνδέσουμε με το πρώτο κείμενο, αναλογιζόμενοι το πόσο δύσκολο είναι να βρούμε εκείνες τις προωθητικές δυνάμεις που χτίζουν ουτοπίες. Σε όλο το κείμενο, υπάρχει μια άρτια–από άποψη έρευνας και παρουσίασης- αντιπαραβολή των δύο μεγάλων «σκαπανέων» της ανθρώπινης ψυχής, του Φρόυντ και του Γιούνγκ. Και οι δύο είχαν μια πανεπιστημιακή εκπαίδευση της ιατρικής, η οποία μεθοδολογικά στηρίζεται στην παρατήρηση και στη διαπίστωση. Παρόλα αυτά, η δίψα τους για την ανεύρεση λιγότερο επιφανειακών αιτίων, -αίτια των αιτίων- τους έκαναν να «ξεστρατίσουν» από την παραδοσιακή ιατρική μεθοδολογία και να ασχοληθούν με την άβυσσο της ανθρώπινης ψυχής. Οι «δαίμονες» που βρήκαν οι δύο μεγάλοι πατέρες της ψυχανάλυσης, βοήθησαν να δώσουμε μορφή στα προβλήματά μας, να «ορθολογικοποιήσουμε τους παραλογισμούς μας». Ο χειρότερος εχθρός, είναι πάντα ο αόρατος, γι΄αυτό και το σύνολο των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, οφείλουν ευγνωμοσύνη στους δύο αυτούς διανοητές που έγιναν «ονοματοδότες των δαιμόνων». Οι πολλές διαφορές και ομοιότητες των δύο θεωρητικών της ψυχανάλυσης, αναφέρονται σε όλο το κείμενο. Η βασική διαφορά του Φρόυντ με τον Γιούνγκ ήταν πως ο δεύτερος θεωρούσε πως εκτός από δαίμονες, το ανθρώπινο ασυνείδητο, φιλοξενεί τα αρχέτυπα, δηλαδή, ένα είδος «αγγέλων». Ένας «δαίμονας» πρόσταζε τον Χίτλερ, ενώ κάποιος «άγγελος», το Σωκράτη. Η κοινή συνισταμένη ανάμεσα στους δύο ανατόμους της ανθρώπινης ψυχής είναι η εξής: Χρησιμοποίησαν ό,τι και ένας δύτης προκειμένου να εξερευνήσει τα μεγάλα βάθη της θάλασσας. Πήγαν πολύ βαθειά και οι δύο, όμως έιχαν ένα δυνατό «σκοινί» που ήταν δεμένο με την ξηρά. Και ο Φρόυντ και ο Γιούνγκ, διατηρούσαν την –έτσι κι αλλιώς- λεπτή τους ψυχολογική ισορροπία, έχοντας μια σταθερή οικογενειακή και επαγγελματική ζωή. Χρησιμοποιώντας τον κατ’ αναλογίαν συλλογισμό, μπορούμε να πούμε πως για να δημιουργήσουμε ένα εφικτό αντιθετικό σχήμα που ακούει στο όνομα «στέρεη ουτοπία», πρέπει να πατάμε στη γη. Ο Νίτσε, ο «μεγάλος προφήτης» της ανθρώπινης ψυχολογίας, χρησιμοποιούσε το συμβολισμό του αετού που πορεύεται έχοντας στα νύχια του το φίδι χωρίς να το τραυματίζει. Κοινώς, το «επουράνιο», αποκτά νόημα όταν συμπορεύεται με το «γήινο». Θα μπορούσε να είναι η γεφύρωση ενός χάσματος μεταξύ του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.
    
lmumford   Στα επόμενα κείμενα –«Η προοπτική του ανθρώπου» και «Το μέλλον που ανοίγεται μπροστά μας» γραμμένο το 1955-, ο Lewis Mumford, αναφέρει τις προβληματικές που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Τα κείμενά του, έχουν πλέον προφητική αξία καθώς πραγματεύονται καταστάσεις που ζούμε σήμερα ενώ είναι γραμμένα κατά τη δεκαετία του 1960. Μέσα στα κείμενά του, ονομάζει τους δικούς του «δαίμονες», αυτούς που καλείται η ανθρωπότητα να αντιμετωπίσει. Ο ολοκληρωτικός κομφορμισμός, με όχημα την ασύδοτη χρήση της τεχνολογίας που έχει ως στόχο τη συσσώρευση πλούτου και ισχύος, αποτελεί το μεγαλύτερο αδιέξοδο που προκαλεί ο άνθρωπος στον εαυτό του. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως ο συγγραφέας, έχει μια ολοκληρωμένη παγκόσμια συνείδηση, αναφέροντας πως τα προβλήματα που υπήρχαν –στην εποχή του- και υπάρχουν –στη δική μας- είναι συστημικά και επομένως παγκόσμια. Η επανασύνδεση του ανθρώπου με τον συνάνθρωπό του αλλά και η κατανόηση ότι ο άνθρωπος έχει ως φυσικό προορισμό του την συνεργασία του με τη φύση και όχι την κατάκτησή της, βρίσκονται στον πυρήνα των θέσεων του Mumford. Επιπρόσθετα, οι θετικές εξωτερικότητες μιας τεχνολογίας και μιας επιστήμης που υπηρετούν τον άνθρωπο, πρέπει να διαχωριστούν από τις αρνητικές εξωτερικότητες που θέτουν σε κίνδυνο την ανθρωπότητα με τον κίνδυνο ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος ή μιας καταστροφής του περιβάλλοντος. Προσπαθώντας να στοιχειοθετήσει τις θέσεις του, ο στοχαστής μας καλεί να σκεφτούμε τη θεωρία του μαθηματικού Whitehead, ο οποίος κάνει λόγο για μια διαφορετική ανθρώπινη στάση απέναντι στον πανδαμάντορα χρόνο, η οποία δε θα ξεχωρίζει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Το ινώδες θεμέλιο της ιστορίας, (Raymond Ruyer) καθιστά απαραίτητη την σύλληψη όλων των συμβάντων από ανθρώπινης πλευράς, με τρόπο τέτοιον ώστε το παρελθόν να και η μνήμη να είναι οδηγοί για την ανθρώπινη μελλοντική σκοπιά.

   Τέλος, η θεωρία του Maxwell για τα «ανώμαλα σημεία», και η επεξήγησή της, φανερώνει έναν στοχαστή που άγγιζε με τη σκέψη του το ανθρώπινο μέλλον. Υπάρχουν δηλαδή, ορισμένες εξελίξεις που δεν μπορούν να προβλεφθούν και είναι άλλοτε θετικές και άλλοτε αρνητικές. Με την εξάλειψη των πυρηνικών όπλων, θέτουμε περιορισμένες δυνατότητες να έρθουν «αρνητικά ανώμαλα σημεία» σε μια μη ευθύγραμμη ακολουθία συμβάντων. Μια θεωρία του απροσδόκητου, η οποία ερμηνεύεται σε σύγχρονα συγγράμματα όπως αυτό του Nassim Nicholas Taleb, «Ο Μαύρος Κύκνος: Ο αντίκτυπος του εξαιρετικά απρόβλεπτου». Όπως υπάρχουν δαίμονες και άγγελοι στο -κατά Γιούνγκ- ασυνείδητο, έτσι υπάρχουν και θετικά και αρνητικά ανώμαλα σημεία. Η διαφορά είναι ότι η ανθρώπινη προσπάθεια είναι να μη θέτει η ίδια τέτοια πιθανά αρνητικά ανώμαλα σημεία.

   Για το κυνήγι της ουτοπίας, είναι απαραίτητος ένας υγιής ανθρώπινος νους ο οποίος θα μπορεί να συνειδητοποιεί τις αδυναμίες του. Η αερολογία και η αυστηρή ιδεολογικοποίηση των οραμάτων, έχουν φέρει αρκετές φορές την καταστροφή στην ανθρωπότητα. Ο συγγραφέας καταλήγει στο «πλατωνικό» ιδεώδες που αναφέρει πως «δε νοείται κάτι ως επιστητό από τη στιγμή που δε μετέχει δικαιοσύνης». Η συνδυαστική και διεπιστημονική υφή του βιβλίου το κάνει πραγματικά πλούσιο για τον αναγνωστη-φίλο του στοχασμού, καθώς τον εισάγει σε μία «ενωτική» αντίληψη των πραγμάτων.

Αλέξανδρος Δρίβας
LMlater

Facebook Comments

Βιβλία